Πρόσωπα
Σχολιάστε

Σάμιουελ Μπέκετ και διγλωσσία.

Ένα θέμα στο έργο του Σάμιουελ Μπέκετ που  έχει απασχολήσει για δεκαετίες κριτικούς ανά τον κόσμο είναι η αλλαγή γλώσσας που παρατηρείται ανα περιόδους. Υπάρχει η περίοδος όπου δημιουργεί στα αγγλικά, μετά μόνο στα γαλλικά και μετά ξανά στα αγγλικά. Οι απόψεις διίστανται για την αιτία και ο ίδιος ο Μπέκετ φαίνεται να μην απαντά ικανοποιητικά. Η διγλωσσία του Μπέκετ είναι ένα ζήτημα που δείχνει πολύ ενδόμυχα στοιχεία του συγγραφέα, καθώς επίσης γεννά θεωρίες περί καλλιτεχνικής έκφρασης. Ας ακολουθήσουμε την πορεία του  βασισμένοι σε λόγια του ίδιου, βιογράφων και κριτικών, χρησιμοποιώντας συγχρόνως ευρήματα φροϋδικής και λακανικής ψυχανάλυσης και ίσως καταλήξουμε σε ένα πιο «ασφαλές» συμπέρασμα για τον διάσημο θεατρικό συγγραφέα.

Ο Μπέκετ γεννήθηκε το 1906 στην Ιρλανδία. Στην ηλικία των 25 χάνει τον πατέρα του ενώ τον περιγράφει σε συνεντεύξεις ως «τελείως μη διανοούμενο». Η σχέση με την μητέρα του ήταν πολύ στενή. Εν αντιθέσει με την κοινή γνώμη της μήτρας ως ασφαλές καταφύγιο, για τον Μπέκετ είναι μια «επίπονη φυλακή». Η μητέρα του είχε διαφορετική εικόνα για το μέλλον του Σάμιουελ. Δεν τον ήθελε συγγραφέα, και παρ όλη την γρήγορη επιτυχία του, δεν έδινε την συγκατάθεσή της στην επιλογή του. Η μητέρα του πέθανε το 1950 γεγονός που τον κατέβαλλε τρομακτικά, και μέχρι το τέλος της ζωής του δεν μπορούσε να μιλήσει ανοιχτά γι’ αυτό.

                Η πρώτη αγγλική περίοδος του Μπέκετ χαρακτηρίζεται από έργα με κατανοητή πλοκή. Οι χαρακτήρες βρίσκονται σε συγκεκριμένες πόλεις ή χώρες, και είναι ξεκάθαρη η πορεία των πρωταγωνιστών. Οι προτάσεις είναι σύνθετες, με πλούσιο και πολλές φορές δύσκολο λεξιλόγιο, γεμάτες με ευφυολογήματα και παρηχήσεις. Εδώ οι άντρες έχουν τον κύριο ρόλο και αναπτύσσονται καλύτερα σε σχέση με τους γυναικείους χαρακτήρες που αντικατοπτρίζονται ως ανόητες, αλλόκοτες και έντονα σεξουαλικές (συνήθως αποπλανούν τα αρσενικά και η πορνεία σημειώνεται ως το μεγαλύτερο γυναικείο επίτευγμα).

Ο Μπέκετ λέει την διάσημη φράση του «Προτιμώ την Γαλλία όταν είναι σε πόλεμο, παρά την Ιρλανδία σε καιρό ειρήνης» και μετακομίζει στην Γαλλία. Η δεύτερη περίοδος ξεκινά το 1945 όπου δημιουργεί απευθείας στην γαλλική γλώσσα. Ο ίδιος χαρακτηρίζει αυτή την επιλογή σαν «αυτό-εξορία». Ο όρος αυτο-εξορία δεν σημαίνει ότι αναγκάστηκε να φύγει από την Ιρλανδία, αλλά ότι μαγνητίζεται από την Γαλλία. Οι κριτικοί διχάζονται με αυτή την απόφαση. Οι μεν σημειώνουν ότι τα γαλλικά τού προσφέρουν νέα εκφραστικά μέσα και οι δε αναφέρονται στην δύσκολη σχέση του με την μητέρα. Ο ίδιος ο Μπέκετ λέει ότι «είναι πιο εύκολο να γράφεις στα γαλλικά χωρίς στυλ. Δεν υπάρχει ο πειρασμός να γράψω όπως στα αγγλικά με ρητορεία και περίσσια δεξιοτεχνία». Αναφέρει ότι «υπάρχουν κάποια πράγματα στον εαυτό μου που μου δεν μου αρέσουν και τα γαλλικά έχουν ένα τρόπο να τα αποδυναμώσουν (weakening effect) σε σχέση με την μητρική μου γλώσσα (mother tongue)». Δεν χρησιμοποιεί τον όρο αγγλικά στην παραπάνω πρόταση, αλλά συγκεκριμένα γλώσσα της μητέρας (χωρίς τον όρο language αλλά το βιολογικό tongue). Στην γαλλική περίοδο οι γυναικείες φιγούρες είναι σχεδόν απούσες. Αυτό που κυριαρχεί σαν θέμα είναι ο διχασμός μεταξύ σώματος και πνεύματος που φαίνεται ξεκάθαρα στο «Περιμένοντας τον Γκοντό».

beckett

Λίγο μετά το 1955 έρχεται η στροφή πάλι στα αγγλικά μετά την πρόταση του BBC να συγγράψει θεατρικό απευθείας για το ραδιόφωνο. Αρχικά διστάζει, αλλά τελικά το αποφασίζει λέγοντας ότι είχε αρχίσει να δυσκολεύεται πολύ στα γαλλικά (writer’s block) και τον εξιτάρει το νέο μέσο μιας και του προσφέρει νέες εκφραστικές επιλογές που μόνο στο ραδιόφωνο μπορούν να χρησιμοποιηθούν. Έτσι, δημιουργεί ξανά στα αγγλικά. Τώρα αλλάζουν οι γυναικείες μορφές στο έργο του. Γράφει τις «Ευτυχισμένες Μέρες», με έναν καθαρά γυναικείο πρωταγωνιστικό ρόλο απόλυτα και τέλεια διαπλασμένο. Το κείμενο βρίθει από παιδικές αναμνήσεις του Μπέκετ, που σε παλιότερα έργα δεν ήταν τόσο εύκολα διακριτές.

Ο Μπέκετ παρ όλη την μετακόμισή του στην Γαλλία, γυρνούσε κάθε χρόνο στο πατρικό του για να περάσει τουλάχιστον ένα μήνα κοντά στην μητέρα του. Την αγαπούσε τελικά ή όχι; Σχέση αγάπης ή ολέθρου; Οι κριτικοί στέκουν μπερδεμένοι όσον αφορά την μητρική σχέση. Κανείς δεν μπορεί να καταλήξει στο συμπέρασμα ότι δύο αντίθετα συναισθηματικά ρεύματα μπορεί να συνυπάρχουν ταυτόχρονα. Αυτό έχει δείξει η ψυχανάλυση στους νευρωτικούς και τα παιδιά. Στο ασυνείδητο, τα αντίθετα δεν αλληλοαναιρούνται αλλά συνυπάρχουν. Φαίνεται ότι όλη η ζωή του Μπέκετ κινείται γύρω από τα αυτό το δίπολο αγάπης/ανεξαρτησίας που δεν κατάφερε ποτέ να λύσει.

Μέσα από ψυχαναλύσεις δίγλωσσων υποκειμένων, έχει προκύψει ότι η πρωταρχική απώθηση διενεργείται στην μητρική γλώσσα. Η  μητρική γλώσσα είναι η σχέση του παιδιού με την Μητέρα, γεγονός δυσδιάκριτο στις ζωές των περισσοτέρων αφού ως επί το πλείστον η μητρική γλώσσα πρωτοστατεί στην ζωή του καθενός μας. Έτσι, η φυγή στη Γαλλία και η απόφαση να συγγράψει σε γλώσσα διαφορετική της μητρικής είναι μια προσπάθεια φυγής από την ασφυκτική επιθυμία της μητέρας. Ο Μπέκετ λέει ότι τα γαλλικά μπορεί να τα χειριστεί πιο «συνειδητά» επειδή δεν αποτελούν πρώτη του φύση, δείχνοντας την επιθυμία του να έχει ο ίδιος τον έλεγχο. Πρακτικά όμως, δεν μπορεί να της ξεφύγει, την επισκέπτεται κάθε χρόνο όσο είναι στην Γαλλία. Η δυσκολία του Μπέκετ να συνεχίσει να δημιουργεί στα γαλλικά μετά τον θάνατό της, δεν είναι τυχαία. Όταν η μεγαλύτερη ασυνείδητη επιθυμία του να φύγει μακριά της δεν χρειάζεται πια να ικανοποιηθεί, σταδιακά αποδυναμώνεται, και του αφαιρεί το κίνητρο να συνεχίσει στην γαλλική γλώσσα. Η πρόταση του BBC είναι μόνο η αφορμή για κάτι που από καιρό είχε αποφασίσει μέσα του. Τέλος, δεν είναι τυχαίο που ο πατέρας είναι απών στη ζωή του -όχι μόνο κυριολεκτικά γιατί τον χάνει πολύ νέος, αλλά κυρίως συμβολικά- και δεν μπορεί να ισορροπήσει το δίπολο μητέρα-παιδί, με την σχέση των δύο να παραμένει αλύτρωτη.

Θεωρώ ότι όλες οι «αιτιολογίες» του Μπέκετ για αυτή την γλωσσική μεταστροφή είναι μόνο η επιφάνεια στην πιο ενδόμυχη αλήθεια του. Όπως και στον Κραπ (σχετικό άρθρο ) το κοινό βλέπει ξεκάθαρα την δυστυχία του ήρωα ενώ ο ίδιος θεωρεί ότι διάγει ένα φυσιολογικό βίο, έτσι κι εδώ βλέπουμε για άλλη μια φορά το υποκείμενο έκκεντρο από την επιθυμία του και το ασυνείδητό του. Βέβαια ως κοινό, πάντα βγαίνουμε ωφελημένοι όταν ο καλλιτέχνης φτάνει σε σημεία μεγαλείου με τις δημιουργίες του, μόνο που πολλές φορές συμβαίνει με τίμημα μια βασανισμένη ζωή. Δεν διατείνομαι ότι ο Μπέκετ έζησε μια δυστυχισμένη ζωή όπως οι ήρωες του, αλλά μια διχασμένη ζωή σίγουρα. Το αν αυτό τον οδήγησε σε ευτυχία ή δυστυχία είναι κάτι που μόνος ο ίδιος δικαιοδοτείται να εκφέρει.

Κείμενο/Διονύσης Αναλυτής

 

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s